Tại sao trí thông minh không phải là lá chắn trước thất bại tài chính

Có một thời gian khá dài
tôi nghĩ đầu tư là trò chơi của người thông minh.

Nhưng không phải thông minh kiểu lanh lợi,
mà là kiểu đọc nhiều,
hiểu mô hình,
biết định giá,
biết phân tích.

Tôi nghĩ
nếu mình hiểu nhiều, hiểu sâu,
mình sẽ tránh được những sai lầm ngớ ngẩn.

Nhưng sau vài năm nhìn lại,
tôi bắt đầu thấy một khoảng trống rất lạ
giữa “hiểu” và “không mất tiền”.

Khoảng trống đó
không nằm trong sách.
Nó nằm trong chính con người mình.

Khi não bước vào tiền bạc, nó không còn khả năng tính toán

Có một điều mà sách tài chính hiếm khi nói thẳng:

Khi tiền thật xuất hiện,
não sẽ không còn vận hành như lúc nó đọc hoặc xem nữa.

Nó không còn là não giải toán.
Nó là não sợ hãi.
Não tham lam.
Não muốn được đúng.
Não muốn thoát cái sai.

Bạn có thể hiểu rất rõ
vì sao một cổ phiếu bị định giá cao.

Nhưng khi nó tăng thêm 20%
sau khi bạn đã bán,
toàn bộ lập luận đó
bắt đầu lung lay.

Không phải vì dữ liệu thay đổi.
Mà vì cảm giác đã đổi thay.

Lý thuyết kinh tế cổ điển
mô tả con người như một sinh vật duy lý.

Biết cái gì tốt cho mình.
Và chọn nó.

Nhưng đầu tư ngoài đời
lại giống như một phòng kín
nơi cảm xúc được khuếch đại lên gấp nhiều lần.

Mỗi con số nhấp nháy
là một cú chạm vào hệ thần kinh.

Mỗi tin tức
là một lời thì thầm
về việc mình đang đúng hay sai.

Ở đó,
bộ não không còn tìm kiếm “quyết định tối ưu”.
Nó tìm kiếm “cảm giác bớt đau”.

Isaac Newton và ảo tưởng ‘mình hiểu cuộc chơi’

Năm 1720,
Isaac Newton — một trong những bộ óc vĩ đại nhất lịch sử nhân loại — tham gia đầu tư vào South Sea Company.

Ban đầu ông lãi.
Rất nhiều.

Rồi giá tiếp tục tăng.
Và ông nhảy vào lại,
ở mức cao hơn.

Khi bong bóng vỡ,
ông mất gần như toàn bộ tài sản đã tích lũy.

Sau này, ông nói một câu rất ngắn:

“Tôi có thể tính được chuyển động của các thiên thể,
nhưng không thể tính được sự điên rồ của con người.”

Câu đó không phải một triết lý.
Nó giống một tiếng thở dài.

Câu chuyện của Newton
không quan trọng vì ông là thiên tài.

Nó quan trọng
vì ông cũng bị cuốn đi
bởi cùng một thứ kéo chúng ta hôm nay:
cảm giác mình đang bỏ lỡ.

Khi giá tăng,
não tiết dopamine.

Khi thua lỗ,
cơ thể tiết cortisol.

Những hoá chất đó
không hỏi bạn có đọc báo cáo tài chính hay không.

Chúng chỉ hỏi:
“Nguy hiểm hay cơ hội?”

Và rồi tự động nhấn nút.

Cảm xúc không phải nhiễu, nó là trung tâm

Một điều tôi nhận ra khá muộn:

Trong đầu tư,
cảm xúc không phải nhiễu.

Nó là trung tâm.

Nó quyết định
bạn mua thêm hay không.
bạn bán ra hay không.
bạn giữ hay không.

Lý trí chỉ đến sau,
để giải thích cho hành động
mà cảm xúc đã chọn.

Có lẽ vì vậy
mà người thông minh
thường thua theo một cách rất… thông minh.

Họ có đủ lập luận
để ở lại trong một vị thế đang sai.

Họ có đủ mô hình
để tiếp tục tin rằng thị trường đang “hiểu nhầm”.

Và họ có đủ tự trọng
để không chấp nhận rằng
mình có thể chỉ đơn giản là… sai.

Trí thông minh
không cứu họ khỏi mất tiền.
Nó chỉ giúp họ
ở lại trong sai lầm lâu hơn.

Bài học tôi trải nghiệm

Năm 2022, tôi có mua cổ phiếu Techcombank. Tôi giữ nó khoảng nửa năm, và đó là một khoảng lỗ muốn xấp mặt.

Tôi vẫn rất tự tin ở thời điểm mua vào, kiểu đã đọc sách đủ nhiều, định giá đang tốt, vậy là cứ giá giảm, thì tôi lại mua dồn dập.

Cho đến khi, chờ lâu quá mà lại không hồi, mà còn lỗ lên đến 19%, lúc đó tôi mới giật mình, và nghĩ mình đã sai ở đâu chăng.

Vậy là tôi đi bán lỗ, để rồi sau đó, tôi chờ đợi nhưng giá cổ phiếu vẫn chưa lên, lại đọc sách thêm và cũng cố lại luận điểm tôi đã nghĩ là mới sai trước đó, và đi mua lại.

Lần này, tôi may mắn hơn là không lỗ, nhưng không bù được hết khoảng lỗ trước đó.

Tôi nhận ra lúc này, khi thị trường thay đổi, niềm tin của tôi cũng dễ dàng thay đổi theo, điều chỉnh cho hợp lý với những gì mình đã đọc trong sách, đã học rất nhiều.

Có một điều tôi buộc phải thừa nhận lúc đó.

Không phải tôi thiếu kiến thức.

Mà là tôi đã dùng kiến thức để bảo vệ cảm giác mình không muốn sai.

Và càng đọc nhiều, tôi càng có nhiều lý do để trì hoãn việc thừa nhận đó.

Có một suy nghĩ tôi đã phải bỏ đi: rằng người hiểu nhiều thì sẽ kiểm soát được thị trường tốt hơn.

Trải nghiệm đẩy tôi về một suy nghĩ khác. Rằng người biết mình dễ mất kiểm soát có lẽ cần phòng thủ sớm hơn.

Vì sao người mới thường an toàn hơn người ‘biết nhiều’

Có một nghịch lý nhỏ
mà tôi thấy lặp lại khá nhiều:

Những người mới,
chưa đọc nhiều,
lại thường không “vỡ” quá nặng.

Không phải vì họ giỏi.
Mà vì họ chưa gắn bản ngã
vào những con số.

Họ chưa có một câu chuyện
về việc mình “nên đúng”.

Họ dễ cắt.
Dễ đứng ngoài.
Dễ nói “chắc tôi chưa hiểu”.

Cái đó,
nghe thì yếu,
nhưng trong đầu tư,
lại là một lớp giáp mỏng.

Còn những người đã đọc rất nhiều,
họ thường mang theo
một áp lực ngầm:

“Tôi phải làm cho đúng,
vì tôi biết nhiều.”

Áp lực đó
khiến họ khó rút lui.
Khó dừng lại.
Khó nhìn thẳng vào một sai lầm
chưa kịp thành thảm họa.

Trí thông minh nên được dùng để làm gì trong đầu tư

Tôi không còn tin
rằng trí thông minh giúp bạn dự đoán thị trường.

Nhưng tôi bắt đầu tin
nó có thể giúp bạn
nhận ra mình đang bị cuốn đi.

Nếu bạn dùng nó
để tự nghi ngờ.

Hoặc chỉ để đặt câu hỏi
khi cảm xúc đang quá chắc chắn.

Có thể
đầu tư dài hạn không phải là trò chơi của người giỏi nhất.

Mà là trò chơi của người
chấp nhận rằng
mình rất dễ sai.

Và vì thế,
họ không đặt cược quá lớn
chỉ để chứng minh
mình đúng.

Tôi vẫn đọc.
Vẫn học.
Vẫn cố hiểu.

Nhưng tôi không còn nghĩ
mình an toàn
chỉ vì mình hiểu nhiều hơn.

Tiền
luôn tìm cách
chạm vào những phần rất người trong mình.

Và những phần đó
không giỏi làm toán.

Chúng chỉ giỏi
muốn được yên.

Còn tôi, giờ chỉ cố đừng làm chúng hoảng loạn bằng những quyết định mà sau này chính mình cũng không dám nhìn lại.